Fırıldak Gökadası, diğer adlarıyla Messier 101 ya da M101, Büyük Ayı takımyıldızında yer alan büyük bir sarmal gökadadır. Yıldızlardan, tozdan ve gazdan oluşan diski yaklaşık 170.000 ila 190.000 ışık yılı genişliğindedir; ışık yılı ise ışığın bir yılda kat ettiği uzaklıktır, yani yaklaşık 9,46 trilyon kilometredir. Gökada Dünya’dan yaklaşık 21 milyon ışık yılı uzaklıktadır.

Boyut

M101 Dünya’ya neredeyse tam karşıdan dönüktür, bu yüzden diskinin tamamı ve bütün sarmal kolları görünür. NASA genişliğini 170.000 ışık yılı olarak belirtiyor; bu değer, Hubble Uzay Teleskobu’nun 2006’da yayımlanan ayrıntılı portresine dayanıyor.

Bir gökadanın keskin bir kenarı yoktur. Bu yüzden gökbilimciler genişliğini çoğu zaman, ışımasının belirli bir sönüklük düzeyine inene kadar ölçer. Bu düzeyde Parlak Gökadalar Üçüncü Referans Kataloğu, M101’e yaklaşık 29 yay dakikası genişlik verir; bu, dolunayın genişliğine neredeyse eşittir. Yay dakikası, derecenin altmışta biridir. Bu açıyı bir genişliğe çevirmek, gökadanın uzaklığına bağlıdır.

2019’da yapılan bir çalışma, M101’in dış bölgelerindeki en parlak yaşlı kırmızı dev yıldızları ölçerek gökadayı 6,52 milyon parsek uzağa yerleştirdi; parsek yaklaşık 3,26 ışık yılıdır. Bu, yaklaşık 21 milyon ışık yılı eder ve katalogdaki genişliği yaklaşık 180.000 ışık yılı yapar. Sefeid adı verilen titreşimli yıldızlara dayanan çalışmalar biraz daha büyük bir uzaklık, yaklaşık 22 milyon ışık yılı verir; genişlik de 190.000 civarında çıkar. NASA’nın sayfaları 25 milyon ışık yılı olan daha eski bir uzaklığı kullanıyor.

Boyut karşılaştırmaları

• M101, yaklaşık 100.000 ışık yılı genişliğindeki Samanyolu diskinin neredeyse iki katı genişliğindedir.
• Samanyolu’nun diski, 24 santimetre genişliğindeki bir basketbol topunun genişliğine küçültülse, M101 yaklaşık 43 santimetre genişliğinde ve yaklaşık 51 metre uzaklıkta olurdu.
• İkisi de aynı sönüklük düzeyine kadar ölçüldüğünde M101, bu sitedeki bir başka dev gökada olan Virgo A’nın yaklaşık 1,3 katı genişliğindedir.
• Aynı biçimde ölçüldüğünde M101, Andromeda Gökadası’nın, yani Samanyolu’na en yakın büyük gökadanın parlak diskinin de yaklaşık 1,3 katı genişliğindedir.

Yıldızlar ve yıldız doğumu

Gökbilimciler M101’in en az bir trilyon yıldız içerdiğini tahmin ediyor. Bunların yaklaşık 100 milyarı sıcaklık ve ömür bakımından Güneş’e benzer olabilir. Sarmal kollarda, yeni yıldızların oluştuğu gaz bulutları olan çok sayıda büyük bulutsu görülür. Sıcak, genç ve mavi yıldızların kümeleri kolların çizgisini belirler.

Disk o kadar incedir ki Hubble, içinden daha uzaktaki gökadaları görebilir. M101’i 1781’de, gökbilimci Charles Messier’nin meslektaşı Pierre Méchain keşfetti. M101 küçük bir teleskopla görülebilir.

Fırıldak Gökadası’ndaki süpernovalar

Gökbilimciler M101’de, yıldız patlamaları olan birkaç süpernova kaydetti. Bunlardan biri olan SN 2011fe, 2024 itibarıyla yakın dönemde görülen Ia türü süpernovaların Dünya’ya en yakın olanıdır. Bu tür süpernovanın ulaştığı en yüksek parlaklık bilinir; bu yüzden gökbilimciler onu uzak gökadaların uzaklığını ve evrenin ne kadar hızlı genişlediğini ölçmek için kullanır.

Koichi Itagaki, SN 2023ixf adlı bir başka süpernovayı 19 Mayıs 2023’te keşfetti. Bu, kütleli bir yıldızın patlaması olan II türü bir süpernovaydı ve modeller, kütlesi Güneş’in yaklaşık 15 katı olan bir yıldızla uyumlu. M101 çok sık fotoğraflandığı için amatör ve profesyonel gökbilimciler süpernovayı sonradan, bildirilmeden önce çekilmiş birçok fotoğrafta buldu.

Kaynaklar

• Messier 101 (The Pinwheel Galaxy). NASA Hubble Space Telescope, Hubble's Messier Catalog.
• Hubble's Largest Galaxy Portrait Offers a New High-Definition View. NASA, 2006.
• Third Reference Catalogue of Bright Galaxies (RC3). de Vaucouleurs et al., Springer, 1991, via CDS VizieR.
• The Carnegie-Chicago Hubble Program. VII. The Distance to M101 via the Optical Tip of the Red Giant Branch Method. Beaton et al., The Astrophysical Journal, 2019.
• SN 2023ixf in the Pinwheel Galaxy M101: From Shock Breakout to the Nebular Phase. Zheng et al., The Astrophysical Journal, 2025.
• The Mira Distance to M101 and a 4% Measurement of H0. Huang et al., The Astrophysical Journal, 2024.
• Our Milky Way Galaxy: How Big is Space?. NASA, 2019.
• Astronomers Capture First Image of a Black Hole. European Southern Observatory, 2019.
• A Sub-2% Distance to M31 from Photometrically Homogeneous Near-infrared Cepheid Period-Luminosity Relations Measured with the Hubble Space Telescope. Li et al., The Astrophysical Journal, 2021.
• Moon Fact Sheet. NASA, 2024.
• Measuring the Universe. International Astronomical Union.
• Official Basketball Rules 2026: Basketball Equipment. FIBA, 2026.