Gigaparsek, bir milyar parseğe, yani yaklaşık 3,26 milyar ışık yılına eşit bir uzaklık birimidir. Bir ışık yılı, ışığın bir yılda kat ettiği uzaklıktır. Metre cinsinden bir gigaparsek yaklaşık 3,09 × 10²⁵ metredir; burada 10²⁵, 1’in ardından 25 sıfır gelen sayı demektir. Gökbilimciler bu birimi evrendeki en büyük uzaklıklar için kullanır.

Tanım

Parsek, gökbilimcilerin kullandığı birimleri belirleyen Uluslararası Astronomi Birliği (IAU) tarafından tanımlanır. Bir parsek tam olarak 648.000 bölü pi astronomik birimdir. Bir astronomik birim tam olarak 149.597.870.700 metredir ve Dünya’dan Güneş’e olan ortalama uzaklığa yakındır. Bu da bir parseği yaklaşık 3,26 ışık yılı, yani 30,9 trilyon kilometre yapar.

Uluslararası Birimler Sistemi’nden gelen giga- öneki bir milyar (10⁹) anlamına gelir. Dolayısıyla bir gigaparsek yaklaşık 206 trilyon astronomik birim ya da 3,09 × 10²² kilometredir. Işığın bu uzaklığı geçmesi yaklaşık 3,26 milyar yıl sürer; bu, evrenin 13,8 milyar yıllık yaşının neredeyse dörtte biridir.

Boyut karşılaştırmaları

• Bir parsek 1 milimetreye küçültülse, bir gigaparsek 1.000 kilometre uzunluğunda olurdu.
• Uç uca dizilen, her biri yaklaşık 100.000 ışık yılı genişliğindeki yaklaşık 33.000 Samanyolu diski, bir gigaparseği baştan başa kaplardı.
• Samanyolu’nu içeren bir gökada kümeleri kuşağı olan Balıklar-Balina Süperküme Kompleksi yaklaşık 0,3 gigaparsek uzunluğundadır. Uç uca dizilen yaklaşık üç kompleks, bir gigaparseği baştan başa kaplardı.
• Uzak gökadalardan oluştuğu öne sürülen bir yapı olan Herkül–Kuzeytacı Büyük Duvarı’nın genişliği 2–3 gigaparsek olarak tahmin ediliyor.
• Işığın Dünya’ya ulaşacak zaman bulduğu uzay bölümü olan gözlemlenebilir evrenin yarıçapı yaklaşık 14,3 gigaparsektir. Toplam genişliği yaklaşık 29 gigaparsektir.

Gigaparseği kimler kullanır

IAU, parseğin Samanyolu’nun yapısı için olağan birim olduğunu, ışık yılının ise çoğunlukla popüler yazılarda geçtiğini belirtir. Gökbilimciler, metreyle kullanılan önekleri parseğe de ekler. Gökadalara ilişkin birçok çalışma uzaklıkları megaparsek, yani milyonlarca parsek cinsinden verir.

Gigaparsek, en büyük ölçekler için kullanılır: gözlemlenebilir evrenin büyüklüğü, en büyük yapılar ve evrenin tamamının büyüklüğüne ilişkin sınırlar. Örneğin 2004 tarihli bir çalışma, uzayın kendi üzerine kıvrılıp kıvrılmadığına dair işaretler için NASA’nın WMAP uzay aracının haritalarını taradı. Olası şekillerin geniş bir aralığı için, genişliği 24 gigaparsekten küçük bir evreni dışarıda bıraktı.

Bir gigaparseklik uzaklıkta genişleme

Evren genişliyor ve bu hız, her megaparsek için saniyede kilometre cinsinden verilir. Bu hıza Hubble sabiti denir. Gökbilimciler Planck uydusunu kullanarak bunu megaparsek başına saniyede yaklaşık 67,4 kilometre olarak ölçtü.

Hubble yasasına göre uzak bir gökada, Hubble sabiti çarpı kendi uzaklığı kadar hızla uzaklaşır. Bir gigaparsek 1.000 megaparsek olduğundan, o kadar uzaktaki bir gökada saniyede yaklaşık 67.400 kilometre hızla uzaklaşır. Bu, saniyede yaklaşık 300.000 kilometre olan ışık hızının yaklaşık yüzde 22’sidir.

Kaynaklar

• IAU 2015 Resolution B2 on Recommended Zero Points for the Absolute and Apparent Bolometric Magnitude Scales. International Astronomical Union, 2015.
• Measuring the Universe. International Astronomical Union.
• The International System of Units (SI). In SI Brochure, 9th edition. Bureau International des Poids et Mesures, 2019.
• Planck 2018 results. VI. Cosmological parameters. Planck Collaboration, Astronomy and Astrophysics, 2020.
• Speed of light in vacuum. NIST CODATA, 2022.
• Expanding Confusion: common misconceptions of cosmological horizons and the superluminal expansion of the Universe. Davis and Lineweaver, Publications of the Astronomical Society of Australia, 2004.
• Constraining the Topology of the Universe. Cornish et al., Physical Review Letters, 2004.
• A Map of the Universe. Gott et al., The Astrophysical Journal, 2005.
• More about clustering on a scale of 0.1 c. Tully, The Astrophysical Journal, 1987.
• New data support the existence of the Hercules-Corona Borealis Great Wall. Horváth et al., Astronomy and Astrophysics, 2015.
• Our Milky Way Galaxy: How Big is Space?. NASA Science.