Shapley Süperkümesi, yakın evrendeki bilinen en kütleli gökada yığılmalarından biridir. Dünya’dan süperkümenin Abell 3558 gökada kümesi çevresindeki çekirdeğine olan uzaklık yaklaşık 670 milyon ışık yılıdır. Bir ışık yılı, ışığın bir yılda kat ettiği uzaklıktır ve yaklaşık 9,46 trilyon kilometreye eşittir.

Uzaklık

Bu uzaklıkta gökbilimciler, gökadaların ne kadar uzakta olduğunu kırmızıya kaymalarına bakarak ölçer. Evren genişlediği için uzak gökadalar Dünya’dan uzaklaşır; bir gökada ne kadar uzaktaysa o kadar hızlı uzaklaşır. Bu hareket gökadanın ışığını daha uzun, daha kırmızı dalga boylarına doğru uzatır. Shapley Süperkümesi’nin çekirdeğinden gelen ışık yüzde 4,8 uzamıştır; yani kırmızıya kayma 0,048’dir.

Süperkümeyi inceleyen 2015 tarihli bir tarama, bu kırmızıya kaymayı uzaklığa çevirirken her megaparsek uzaklık için saniyede 70 kilometrelik bir genişleme hızı kullandı. Bir megaparsek, bir milyon parsek, yani yaklaşık 3,26 milyon ışık yılıdır. Taramanın rakamları çekirdeği yaklaşık 205 megaparsek, yani yaklaşık 670 milyon ışık yılı uzağa yerleştiriyor.

Süperküme hem geniş hem derindir. Kırmızıya kaymaları 0,033 ile 0,060 arasında değişen 25’e kadar büyük gökada kümesi içerir. Aynı yöntemle en yakın kümesi yaklaşık 460 milyon, en uzak kümesi yaklaşık 830 milyon ışık yılı uzaklıkta yer alır.

Boyut karşılaştırmaları

• Süperküme, yaklaşık 230 milyon ışık yılı uzaklıktaki Büyük Çekici’nin merkezinden yaklaşık üç kat daha uzaktadır.
• Süperküme, en yakın büyük gökada kümesi olan ve yaklaşık 54 milyon ışık yılı uzaklıktaki Başak Kümesi’nden yaklaşık 12 kat daha uzaktadır.
• Süperkümeye olan uzaklık, Samanyolu’ndan Andromeda Gökadası’na olan uzaklığın yaklaşık 260 katıdır.
• Yaklaşık 100.000 ışık yılı genişliğindeki Samanyolu, bir basketbol topu büyüklüğüne küçültülse, Shapley Süperkümesi’nin çekirdeği yaklaşık 1,6 kilometre uzaklıkta olurdu.

Keşif

Gökbilimci Harlow Shapley, 1930 tarihli “Erboğa’daki Uzak Bir Gökada Bulutu Üzerine Not” başlıklı makalesinde süperkümeyi uzun pozlu fotoğraflardan yola çıkarak tanımladı. Süperkümeyi o güne kadar bulunan en kalabalık gökada bulutlarından biri olarak niteledi. Uzaklığını 45 megaparsek olarak tahmin etti; bu, bugünkü değerin dörtte birinden azdır.

1989’da iki ekip süperkümeyi yeniden buldu: biri alışılmadık bir gökada kümesi kalabalığı, diğeri gökada fazlalığı olarak. İkinci ekip ona Shapley Yığılması adını verdi. 8.000’den fazla gökadayı kapsayan 2006 tarihli bir tarama, süperkümenin ana gökada tabakasının taranan alanın tamamını, yani gökyüzünde 12 × 30 derecelik bölgeyi doldurduğunu buldu. Süperkümenin uzaklığında bu, yaklaşık 140 milyon × 350 milyon ışık yılı eder.

Samanyolu üzerindeki çekimi

Samanyolu ve Yerel Grup’un geri kalanı, erken evrenden artakalan sönük parıltı olan kozmik mikrodalga arka plan ışınımına göre saniyede yaklaşık 630 kilometre hızla hareket ediyor. Shapley Süperkümesi bu hareketin yaklaşık yönünde yer aldığı için gökbilimciler, hareketin ne kadarına süperkümenin yol açtığını uzun süredir sorguluyor.

Tahminler birbirinden çok farklı. 2006’da özetlenen çalışmalarda değerler, Yerel Grup’un hareketinin yüzde birkaçından yaklaşık dörtte birine kadar uzanıyor. Gökada hareketlerini gösteren 2017 tarihli bir harita, Samanyolu çevresindeki akışta Shapley Süperkümesi’ne doğru bir çekimin ve yaklaşık ters yönde, az sayıda gökada bulunan bir bölgeden uzağa doğru bir itmenin baskın olduğunu buldu.

Kaynaklar

• Shapley Supercluster Survey (ShaSS): Galaxy Evolution from Filaments to Cluster Cores. Merluzzi et al., Monthly Notices of the Royal Astronomical Society, 2015.
• Structure and dynamics of the Shapley Supercluster. Proust et al., Astronomy & Astrophysics, 2006.
• Note on a Remote Cloud of Galaxies in Centaurus. Shapley, Harvard College Observatory Bulletin, 1930.
• The Dipole Repeller. Hoffman et al., Nature Astronomy, 2017.
• The Laniakea supercluster of galaxies. Tully et al., Nature, 2014.
• Return to the Great Attractor: Strong Evidence for a Steradian-sized Flow Converging at ~70 Mpc within the GA Supercluster and Aligned with the CMB Dipole. Dressler and Monson, The Astrophysical Journal, 2026.
• The ACS Virgo Cluster Survey. XIII. SBF Distance Catalog and the Three-Dimensional Structure of the Virgo Cluster. Mei et al., The Astrophysical Journal, 2007.
• The observed properties of dwarf galaxies in and around the Local Group. McConnachie, The Astronomical Journal, 2012.
• Our Milky Way Galaxy: How Big is Space?. NASA Science, 2024.
• Measuring the Universe. International Astronomical Union.
• Official Basketball Rules 2026: Basketball Equipment. FIBA, 2026.